HubannooHirmaannaan yeroo namoonni waan itti aansee ta'u irratti dhiibbaa gochuu danda'an dandeettii of-danda'ummaa ta'a
Daqiiqaa 2 DubbisaAugust 2026
Aziz Tworo
Barumsa Action Challenge irraa argamnu keessaa isa guddaa tokko, carraa hirmaannaa namootaaf kennuun dandeettii of-danda'ummaa isaaniif kennuu waliin wal qixa akka hin taane. Namoonni walga'iitti argamuu, gaaffii deebisuu, rakkoo gabaasuu, ykn yaada kennuu danda'u; ta'us waan boodarra ta'u irratti dhiibbaa xiqqaa qabaachuu danda'u. Hirmaannaan bakka namootaaf adeemsa keessatti uuma. Dandeettiin of-danda'ummaa immoo gara adeemsichi deemu murteessuu keessatti gahee bu'a qabeessa ta'e isaaniif kenna.
Gulu keessatti, jiraattonni dargaggeeyyiin ijoolleen naannoo isaanii bakka tasgabbaa'aa dubbisan mana barumsaa alatti xiqqaa akka qaban beeku turan. Dargaggeeyyiin afur waldaa amantaa naannoo waa'ee veranda duwwaa fayyadamuu gaafatanii, ollaa isaanii irraa kitaabota ijoollee 43 walitti qabanii, teessoo lama liqeeffatanii, bakka dubbisaa sanbataa xiqqaa banan. Sanbata jalqabaa ijoolleen kudha torba dhufan.
Wanti barbaachisaa ture namoonni hirmaachuu qofa isaanii miti. Hirmaannaan isaanii waan ta'uu danda'u jijjiire.
Jiraattonni dargaggeeyyiin qindeessan. Waldaan amantaa bakka kennite. Ollaan kitaaba gumaachan. Warri kaan meeshaa kennan. Ijoolleen waan hawaasni uume fayyadaman. Namni tokkichi wanti bakka dubbisaa uumuuf barbaachisu hunda qabu hin turre; garuu namoonni garaagaraa bakka gumaachuu danda'anii fi gumaachi isaanii akkamitti bu'aa waliinii waliin wal qabatu argu turan.
Adda baafamni kun ni barbaachisa.
Yeroo baay'ee hirmaannaa hawaasaa lakkoofsaan safarra. Namni meeqa akka argame, galmaa'e, deebii kenne, rakkoo gabaase, ykn sochii tokkotti hirmaate lakkoofna. Safarri kun bal'ina fi hammachiisummaa hubachuuf gaarii dha; garuu hirmaannaan namootaaf dhiibbaa bu'a qabeessa kenne moo hin kennine waa'ee kanaa xiqqaa nutti hima.
Hawaasni baay'ee gaafatamuu danda'a; ta'us dandeettii of-danda'ummaa xiqqaa qabaachuu danda'a.
Safarri cimaan waan namoonni sababa hirmaannaa isaaniitiin gochuu danda'anidha. Waan beekan gumaachuu ni danda'uu? Waan barbaachisaa ta'e ibsuu keessatti gargaaruu ni danda'uu? Murtee tokko qindeessuu, warra biraa waliin hojjechuu, yaada tokko yaaluu, ykn dhaabbilee rakkoo guddaaf itti gaafataman irratti dhiibbaa gochuu ni danda'uu? Wanti hunda caalaa barbaachisu, gumaacha isaanii fi waan itti aansee ta'u gidduu walitti dhufeenya arguu ni danda'uu?
Kun nama hundatu murtee hunda kenna jechuu miti. Dandeettiin of-danda'ummaa hawaasaas itti gaafatamummaa mootummootaa, dhaabbilee, ykn dhaabbilee biroo hin balleessu. Rakkooleen garaagaraa gosa ogummaa, aangoo, qabeenyaa, fi itti gaafatamummaa garaagaraa barbaadu.
Ta'us yeroo namoonni hirmaachuuf afeeramanitti, hirmaannaan carraa bu'aa qabaachuu uumuu qaba.
Kun akkamitti waa'ee hirmaannaa hawaasaa bu'a qabeessaa yaaduu qabnu jijjiira. Kaayyoon karaa namoonni ittiin dubbatan dabaluu qofa ta'uu hin danda'u. Karaawwan waan namoonni beekan, filatan, fi hojjetan ittiin murtee fi bu'aa qabaatan cimsuus qaba.
Barumsi gad fagaatan, dandeettiin of-danda'ummaa namni meeqa adeemsa tokko seene safaramuu utuu hin taane, namoonni adeemsicha keessaa dandeettii haala naannoo isaanii irratti dhiibbaa gochuu guddate qabaatanii ba'u moo hin baane ilaalamee safaramudha.
Dhagayamuun ni barbaachisa. Sagalee qabaachuun ni barbaachisa. Garuu dandeettiin of-danda'ummaa kan jalqabu yeroo sagaleen sun waan itti aansee ta'u ibsuu keessatti gargaaru dha.
Barreeffamoota Walqabatan
Seenaa HawaasaaDaldaltoota gabaa sadan maallaqa bilbilaa (mobile money) nagaan itti fayyadamuu baratan.
Torban dhumaatti, dubartoonni sadanuu daldaltuu biraa gaafachuu malee kaffaltii mirkaneeffachuu fi maallaqa isaanii ilaaluu danda'aniiru. Isaan keessaa tokko waan baratte obboleettii isheetti argisiifte.
Seenaa HawaasaaQonnaan bulaan tokko dargaggeeyyii jaha akka nasarii (nursery bed) jalqaban barsiise.
Gareen ganama sana nasarii tokko waliin hundeessan. Ergasii namoonni lama mana isaaniitti nasarii xixiqqaa qopheeffatan.
Seenaa HawaasaaBarattoonni mana barumsaa xumuran shan CV isaanii jalqabaa barreessan.
Shananuu CV bilbila isaanii irratti olkaa'ame qabatanii deeman. Torban lama keessatti sadan CV isaanii fayyadamanii hojiif iyyatan.

